Odsunięcie działacza od zadań wynikających z umowy na czas pełnienia funkcji w organizacji związkowej nie zależy od swobodnej decyzji zakładu, jeżeli zostały spełnione przesłanki ustawowe i formalne wymogi wniosku. W praktyce najwięcej wątpliwości dotyczy dopuszczalności odmowy, wpływu ustania zatrudnienia lub mandatu na dalsze korzystanie z tego uprawnienia.

Tak zwany etat związkowy oznacza, że pracownik zostaje zwolniony z obowiązku świadczenia pracy na czas pełnienia funkcji w zakładowej organizacji związkowej, z zachowaniem prawa do wynagrodzenia. Zagadnienie to reguluje w szczególności art. 31 ustawy o związkach zawodowych (dalej: u.z.z.).

O etacie związkowym decyduje liczba pracowników

Wymiar zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej zależy od liczby pracowników zrzeszonych w związku u danego pracodawcy. W mniejszych organizacjach, liczących poniżej 150 członków, zwolnienie to ma charakter częściowy i odpowiada miesięcznemu wymiarowi godzin równemu liczbie członków związku zatrudnionych przez pracodawcę. Osoby korzystające z takiego uprawnienia w ograniczonym wymiarze czasu, niezależnie od tego, czy jest to określona liczba godzin w miesiącu, czy też część etatu, podlegają tym samym zasadom, co pozostali pracownicy, którzy nie korzystają ze zwolnienia.

Możliwość pełnego zwolnienia jednej lub większej liczby osób została przez ustawodawcę przewidziana wraz ze wzrostem liczby członków organizacji związkowej – liczba osób korzystających z etatu związkowego zwiększa się bowiem odpowiednio przy przekroczeniu kolejnych progów. Wskazać należy również, że w tym zakresie przepisy dopuszczają pewną elastyczność, polegającą na udzieleniu takiego zwolnienia w niepełnym wymiarze czasu pracy większej liczbie działaczy, jeżeli łączny wymiar zwolnienia odpowiada ustawowym limitom.

Odmowa udzielenia etatu związkowego

Wątpliwości wśród pracodawców budzi jednak to, czy i w jakich okolicznościach możliwa jest odmowa udzielenia etatu związkowego, jeżeli zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z 27 listopada 2018 r. (podanym w podstawie prawnej) pracodawca zwalnia osobę wykonującą pracę zarobkową z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej na podstawie wniosku zarządu tej organizacji, w którym zostanie wykazane, że zachodzą okoliczności uzasadniające udzielenie zwolnienia, określone w art. 31 ust. 1 ustawy o związkach zawodowych.

Zakres uprawnień

Prawo do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej przysługuje:

• częściowo jednej osobie wykonującej pracę zarobkową w miesięcznym wymiarze godzin równym liczbie członków zatrudnionych przez pracodawcę, jeżeli ich liczba jest mniejsza od 150;
• jednej osobie wykonującej pracę zarobkową, jeżeli związek liczy od 150 do 500 członków zatrudnionych przez pracodawcę;
• dwóm osobom wykonującym pracę zarobkową, jeżeli związek liczy od 501 do 1000 członków zatrudnionych przez pracodawcę;
• trzem osobom wykonującym pracę zarobkową, jeżeli związek liczy od 1001 do 2000 członków zatrudnionych przez pracodawcę;
• kolejnej osobie wykonującej pracę zarobkową za każdy rozpoczęty nowy tysiąc, jeżeli zakładowa organizacja związkowa liczy ponad 2000 członków zatrudnionych przez pracodawcę;
• w niepełnym wymiarze godzin – wtedy może ono być udzielane większej liczbie osób wykonujących pracę zarobkową.

Kiedy odmowa udzielenia etatu związkowego jest wykluczona

Z powyższych regulacji wynika, że można wskazać następujące przesłanki udzielenia etatu związkowego:

• z uprawnienia do zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy korzysta pracownik wybrany do zarządu tego związku;
• wniosek został złożony przez właściwy organ, tj. zarząd organizacji związkowej;
• zachodzą okoliczności wskazane w art. 31 ust. 1 u.z.z.

WAŻNE!

W sytuacji, gdy spełnione są wszystkie ustawowe przesłanki, pracodawca nie może odmówić udzielenia etatu związkowego (o czym świadczy sformułowanie „pracodawca zwalnia”). Prawo dopuszcza odmowę tylko w wyjątkowych sytuacjach przewidzianych przepisami, m.in. wtedy, gdy wniosek nie spełnia wymogów formalnych lub gdy osoba, której dotyczy, nie jest zatrudniona u danego pracodawcy w chwili jego złożenia.

W razie odmowy pracodawcy pracownik jest uprawniony do dochodzenia prawa do zwolnienia na drodze sądowej, jednakże nie może to stanowić podstawy do zaprzestania wykonywania pracy. Należy podkreślić, że tego rodzaju samowolne zaniechanie świadczenia pracy wiąże się z ryzykiem zastosowania wobec pracownika konsekwencji prawnych, w tym rozwiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia z powodu ciężkiego naruszenia podstawowych obowiązków pracowniczych.

Stanowisko to podzielił Sąd Najwyższy m.in. w wyroku z 18 lutego 2011 r. (sygn. akt II PK 196/10).

Mandat a trwanie kadencji

Odrębnej analizy wymaga relacja pomiędzy trwaniem kadencji przewodniczącego związku zawodowego a ustaniem jego zatrudnienia u pracodawcy. Kadencja przewodniczącego związku zawodowego określana jest przez zapisy statutu danej organizacji. Zazwyczaj wynosi ona cztery lata, choć statut może przewidywać inny okres sprawowania tej funkcji. W konsekwencji długość kadencji przewodniczącego nie jest automatycznie powiązana z okresem jego zatrudnienia u pracodawcy. Dostrzegalne jest zarazem ścisłe powiązanie etatu związkowego z wykonywaniem mandatu. W praktyce oznacza to, że jeżeli kadencja zarządu zostanie skrócona lub mandat wygaśnie z innych przyczyn, działacz nie będzie mógł dalej korzystać ze zwolnienia od pracy.

Przewodniczący zatrudniony u pracodawcy otrzymuje wynagrodzenie zgodnie z warunkami umowy o pracę – pełnienie funkcji przewodniczącego nie wiąże się automatycznie z dodatkowymi świadczeniami finansowymi. Wysokość oraz zasady ustalania wynagrodzenia członka zarządu będącego przewodniczącym związku zawodowego nie są określone przepisami prawa i zależą od postanowień umowy o pracę lub uchwał związku. Możliwe jest przyznanie dodatkowego wynagrodzenia za pełnienie tej funkcji, jednak nie ma ono charakteru obligatoryjnego i wynika z wewnętrznych ustaleń organizacji związkowej lub zawartych porozumień.

Autorzy: Kamila Swoboda, Bartosz Halejak

Źródło: Dziennik Gazeta Prawna

Podstawa prawna

• art. 31 ustawy z 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 440; ost.zm. Dz.U. z 2025 r. poz. 1616).
• rozporządzenie Rady Ministrów z 27 listopada 2018 r. w sprawie trybu udzielenia i korzystania ze zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy na okres kadencji w zarządzie zakładowej organizacji związkowej przysługującego osobie wykonującej pracę zarobkową, sposobu ustalenia wysokości wynagrodzenia albo świadczenia pieniężnego przysługującego osobie w okresie zwolnienia od pracy oraz wynikających z tego tytułu uprawnień i świadczeń (Dz.U. poz. 2323).